PRODUCTBELEID LOKALE OVERHEID 2017 | 2018

Blockchain eerst begrijpen dan leuke dingen doen

Vorig jaar heeft prof. dr. Ben van Lier een artikel gepubliceerd over blockchain. Vanwege de grote belangstelling heeft hij hier een vervolg op geschreven. “Als je de technologie begrijpt, kun je er pas leuke dingen mee gaan doen”, aldus Ben.

In recent uitgekomen rapporten van de Raad voor het openbaar bestuur (Rob), de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) en de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving wordt uitvoerig stilgestaan bij het begrip systeemverantwoordelijkheid. De drie rapporten wijzen op de veranderende verantwoordelijkheden van de Nederlandse Rijksoverheid versus enerzijds de Europese Commissie en anderzijds de decentrale overheden in Nederland. Het begrip systeem, onderlinge verbindingen en wie gaat waarover wordt in deze rapporten besproken in een Nederlandse context en vanuit een perspectief van een door mensen en organisaties gecreëerde en bestuurde wereld. De rapporten geven een eigen invulling aan het begrip systeemverantwoordelijkheid en zijn het over één onderwerp eens namelijk dat de wereld en daarmee ook de wereld van het openbaar bestuur verandert en dat dit ook geldt voor de Nederlandse overheid. Toch valt niet te ontkennen dat ons dagelijks leven en werk steeds minder wordt beïnvloed door de overheid en steeds meer beïnvloed en gestuurd door technologie en technologische ontwikkelingen zoals dit in 2016 door het World Economic Forum is vastgesteld. De grenzen van het traditionele nationale overheidssysteem en de discussies over het functioneren daarvan wordt steeds meer bepaald door technologie en de toepassing daarvan binnen de overheid en de samenleving. Het kan niet worden ontkend dat bijvoorbeeld de smartphone en het daarop aanwezige gratis verkrijgbare WhatsApp in Nederland het belangrijkste communicatiemiddel is geworden. De belangrijkste smartphones worden gemaakt in Azië en de gebruikte besturingssystemen (Android of IOS) komen uit de VS, net zoals WhatsApp. De mogelijkheid tot mobiel betalen gecreëerd door Apple Pay of Samsung Pay geeft bedrijven als Apple en Samsung de mogelijkheid zich voor het verrichten van betalingen te positioneren naast de traditionele banken. Andere software apps, in de vorm van bijvoorbeeld ‘social media’ zoals Twitter, Facebook, Instagram, WeChat, Snapchat en Telegram, beïnvloeden ons gedrag als individu en het functioneren van de overheid zonder dat die laatste dit kan besturen of beïnvloeden. Veel technologische ontwikkelingen komen uit Amerika, China, Rusland of andere Europese landen. Door de aanschaf en acceptatie van deze toepassingen door burgers en (overheids)organisaties verandert de facto onze samenleving als geheel. Merkbaar begint te worden dat technologie steeds meer bepaalt hoe onze toekomst eruit gaat zien en de wijze waarop wij deze toekomst bestuurlijk vorm kunnen geven.

Wereldwijd is de financiële sector een van de sectoren waarbinnen technologie de afgelopen jaren grote veranderingen heeft veroorzaakt. De komende jaren zal onder druk van technologie deze sector nog ingrijpender gaan veranderen, zo stellen de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en de Nederlandsche Bank (DNB). Door de wereldwijde digitalisering van de financiële sector en de steeds intensievere onderlinge verbondenheid van technologische systemen in netwerken is een nieuw geheel ontstaan waarbinnen waardeoverdracht en -creatie is voorbehouden aan technologische systemen. De onderlinge verbondenheid heeft nieuwe mogelijkheden gecreëerd voor bijvoorbeeld een ontwikkeling als High Frequency Trading waarbinnen financiële producten zoals aandelen en obligaties door zelfstandig opererende algoritmes worden verhandeld in snelheden die wij als mens niet meer kunnen waarnemen. De omvang van deze onderlinge verbondenheid maakt nieuwe kennis noodzakelijk en creëert nieuwe vragen over beheer en bestuur/beïnvloeding van dit nieuwe wereldwijde financiële geheel. De onderlinge verbondenheid van technologische toepassingen maakt wereldwijd ook mobiel betalen mogelijk waarbij de smartphone als apparaat zich zal ontwikkelen tot een nieuwe betaalvorm. De mogelijkheden van technologische onderlinge verbondenheid hebben geleid tot de ontwikkeling van digitale valuta’s zoals de Afrikaanse M-Pesa en de Bitcoin. De wereldwijde ontwikkeling en het gebruik van Bitcoins heeft het bewijs geleverd dat nieuwe digitale betaalmiddelen op basis van technologie kunnen worden gecreëerd, onderhouden en gebruikt door burgers en organisaties. Burgers en organisaties over de gehele wereld maken gebruik van deze digitale valuta die volledig is gebouwd in algoritmes en software zonder dat banken of overheden hierop invloed kunnen uitoefenen. De Bitcoin wordt niet mogelijk gemaakt door mensen maar is het resultaat van slimme combinaties van technologie in de vorm van hard- en software. De in netwerken verbonden individuele nodes, zoals smartphones of computers, worden met behulp van algoritmes en software in staat gesteld onderling en zonder menselijke tussenkomst (met behulp van protocollen) informatietransacties met andere nodes goed te keuren en uit te voeren. De bedenker van deze digitale valuta, Satoshi Nakamoto, stelde in zijn initiërende artikel dat met dit op gedistribueerde entiteiten gebaseerde systeem bestaande en vertrouwde derde partijen, zoals banken, notarissen en overheden, overbodig kunnen worden gemaakt. De bitcoin is gebaseerd op het vertrouwen wat door gebruikers wordt gesteld in het functioneren van dit technologische systeem. Naast dit vertrouwen is ook de betrouwbaarheid van de binnen het systeem uitgevoerde informatietransacties van belang. De betrouwbaarheid hiervan wordt mogelijk gemaakt door het bereiken van overeenstemming op basis van uitgevoerde stemmingen tussen verschillende nodes voor het uitvoeren en valideren van informatietransacties tussen deze nodes. Doordat elke node kan beschikken over zijn eigen informatie bestaat er een mate van transparantie over de uitgevoerde transacties. Deze uitgangspunten vormen ook de kern van dat wat nu wereldwijd wordt besproken als de Blockchain. In het afgelopen jaar zijn veel overheidsorganisaties zoals bijvoorbeeld de Federal Reserve Board in de USA, het Ministerie van Industrie en Informatie technologie in China, de Scientific Council GB en honderden andere overheidsorganisaties en bedrijven zich gaan bezighouden met onderzoek hoe deze technologie eruit ziet en welke vragen het zou kunnen beantwoorden. Recent onderzoek in opdracht van Centric uitgevoerd door een Masters student van de Universiteit Leiden heeft duidelijk gemaakt dat in Nederland slechts weinig kennis aanwezig is van de nieuwe technologische combinaties die het functioneren van blockchains mogelijk kunnen maken.

Volgens Gartner is Blockchaintechnologie een uitingsvorm van de programmeerbare economie. De programmeerbare economie wordt volgens hen mogelijk gemaakt door de slimme toepassing van intelligente combinaties van onderling verbonden en gedistribueerd opererende computers en software die met behulp van deze software in staat zijn zelfstandig besluiten te nemen voor het uitvoeren van onderlinge informatietransacties. De programmeerbare economie zal op termijn ook van invloed zijn op het vormgeven en functioneren van de overheid. Zoekend naar mogelijke toepassingen van een programmeerbare overheid lijken de mogelijkheden ook hier te liggen op het vlak van de snel toenemende informatietransacties. Deze transacties worden uitgevoerd tussen 17 miljoen gedistribueerde entiteiten waaronder burgers en een enorme diversiteit aan (overheids)organisaties (ieder met hun eigen technologische toepassingen) die gezamenlijk zijn verbonden in netwerken. De ontwikkeling naar een overheidsblockchain voor het uitvoeren van peer-to-peer informatietransacties tussen de gedistribueerde entiteiten van burgers en organisaties op basis van voting en consensusprincipes kan er toe leiden dat bestaande centrale ‘trusted third parties’ onder beheer van de overheid overbodig kunnen worden gemaakt. Daarmee verdwijnen eveneens bestaande risico’s van deze ‘trusted third parties’ zoals kwetsbaarheid, kostbaarheid in ontwikkeling en beheer en in-transparantie. De burger wordt zelf verantwoordelijk voor zijn eigen informatie, slaat deze zelf op en heeft regie op de informatie die door zijn technologische nodes worden uitgewisseld en gedeeld met nodes van de overheid. De afzonderlijke entiteiten houden zelf bij of en wanneer hun technologische nodes op basis van een stemmingsprocedures tot overeenstemming zijn gekomen met andere nodes voor het uitvoeren van een noodzakelijke informatietransactie. De programmeerbare overheid zou daarmee de discussie over ‘wie gaat er over’ kunnen veranderen naar een discussie over de informatierelaties in het netwerk en wat het als overheid betekent een node te zijn binnen dit netwerk. Belangrijker wordt dan de vraag hoe de overheid blijvend invloed kan uitoefenen op vormen van zelforganisatie binnen het netwerk of nieuwe eigenschappen die als vanzelfsprekend ontstaan uit de communicatie en interactie binnen het netwerk als geheel. Dan veranderen discussies wie er over gaat in discussies over de besturing en beïnvloeding van het op technologie gebaseerde netwerk als geheel.